سیدجمال‌الدین اسدآبادی (۱۲۱۷-۱۲۷۵ خورشیدی) در شهر اسدآباد همدان متولد شد و به عنوان یکی از برجسته‌ترین اندیشمندان دوران معاصر اسلام، نقش تعیین‌کننده‌ای در تحول فکری جهان اسلام ایفا نمود. وی در خانواده‌ای متدین و علمی پرورش یافت و از همان کودکی نشانه‌های نبوغ و فراست فوق‌العاده‌ای نشان داد.
تحصیلات و تکوین علمی
سیدجمال پس از تحصیلات ابتدایی در مدارس قزوین و تهران، راه نجف اشرف را در پیش گرفت و به عنوان یکی از مهم‌ترین شاگردان شیخ انصاری، بیش از چهار سال از محضر این مرجع بزرگ تشیع در حوزه فقه و اصول بهره‌مند شد. پس از آن، از آخوند ملاحسین قلی همدانی در حکمت، عرفان و معنویت آموخت و به دلیل نبوغ ویژه و قدرت فهم و تحلیل کم‌نظیر، به سرعت به مقام اجتهاد در حکمت و فقاهت رسید.
سفرها و تجربیات جهانی
به دستور شیخ انصاری، سیدجمال مهاجرت کرد و ابتدا وارد مکه معظمه شد. سپس به افغانستان رفت و مدت هشت سال نقش مشاوری پادشاه افغانستان و مدیریت امور اجتماعی این کشور را بر عهده داشت. پس از آن، سفرهای گسترده‌ای به هندوستان، مکه، مدینه، استانبول، ترکیه، مصر، سن‌پترزبورگ روسیه، فرانسه و انگلستان انجام داد تا پروژه فکری خود را تقویت، تعمیق و به عرصه اجتماع و سیاست برساند. این سفرها فرصت مطالعه مستقیم سیستم‌های اقتصادی مختلف را فراهم آورد و زمینه شکل‌گیری دیدگاه‌های انتقادی‌اش نسبت به اقتصاد مدرن و سوسیالیستی گردید.
درک عمیق از تمدن غرب و نوآوری در نقد اقتصادی
سیدجمال‌الدین اسدآبادی در تاریخ اندیشه اسلامی معاصر جایگاه منحصربه‌فردی دارد، زیرا اولین متفکر مسلمان بود که به صورت جامع و سیستماتیک به نقد اقتصاد مدرن غربی و سیستم سوسیالیستی پرداخت. در دوره‌ای که بسیاری از عالمان و اندیشمندان مسلمان، ذات تمدن غرب و هویت تمدنی دول غربی را نمی‌شناختند و صرفاً با تکنیک‌ها و مظاهر فنی آن مثل پزشکی و سیاست آشنا بودند، سید جمال با لایه‌های فلسفی‌تر تمدن غرب آشنا شد و ذات و هویت این تمدن را شناخت و آن را رقیب و دشمن بسیار بزرگی برای جوامع اسلامی می‌دانست.
وی با نگاهی دقیق به ساختار اقتصاد کاپیتالیستی، نقاط ضعف آن را در ایجاد نابرابری اجتماعی و استثمار شناسایی کرد. همچنین در مواجهه با اندیشه‌های سوسیالیستی، ضمن درک مطالبات عدالت‌خواهانه آن، نگرانی‌هایی نسبت به نادیده گرفتن بعد معنوی انسان ابراز نمود.
رویکرد احیاگری و بازخوانی اسلام
از دیدگاه سیدجمال، برای برطرف کردن مشکلات جامعه اسلامی باید معارف اسلامی را از نو شناسایی، بازخوانی کرد و به سنت اصیل قرآنی، نبوی و اهل‌بیتی بازگشت. او ضرورت نجات معارف و مفاهیم اسلامی از پیرایه‌ها و خرافه‌هایی که در فرهنگ مستقر شده و جلوی تحرک و پیشرفت جامعه را گرفته بود، مورد تأکید قرار می‌داد. محور اساسی فکری سیدجمال آیه شریفه «إِنَّ اللّهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّي يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ» بود که آن را پرچم خودباوری، خوداتکایی و تحول درونی جوامع اسلامی قرار داد.
میراث علمی و تأثیرگذاری
سیدجمال‌الدین اسدآبادی به تعبیر شهید مطهری و مقام معظم رهبری، سلسله‌جنبان بیداری اسلامی و احیای تفکر دینی است که مسیر خودباوری، خوداتکایی، خود شکوفایی و استقلال را برای جوامع اسلامی فراهم کرد. او از اولین نظریه‌پردازان حوزه اقتصاد اسلامی محسوب می‌شود و با ارائه الگویی متناسب با ارزش‌های اسلامی، راه‌گشای اندیشمندان بعدی گردید. نگاه او به اقتصاد، تنها ابعاد مادی را در نظر نمی‌گرفت، بلکه ضرورت توجه به عدالت، اخلاق و معنویت در نظام اقتصادی را مورد تأکید قرار می‌داد.
درگذشت و میراث ماندگار
سیدجمال‌الدین اسدآبادی برای تقریب مذاهب اسلامی، وحدت اسلامی و مبارزه با استعمار غرب کوشید و سرانجام در ۱۸۹۷ میلادی در استانبول درگذشت و میراث فکری ارزشمندی بر جای نهاد. او نخستین کسی بود که مسیر نقد علمی اقتصاد معاصر را از منظر ارزش‌های اسلامی هموار کرد و الهام‌بخش نسل‌های بعدی اندیشمندان مسلمان در این حوزه گردید.