معرفی آثار سیدجمالالدین اسدآبادی
طبق دیدگاه مورخان و پژوهشگران معاصر، سیدجمالالدین حسینی معروف به «افغانی» نهتنها نقشی پیشرو در بیداری شرق داشت، بلکه بیدارگر اصلاحات اجتماعی، بنیانگذار جنبشهای اسلامی و قیامهای مردمی ضداستعماری ملل شرق در قرن گذشته و حاضر بود. شخصیتهای برجستهای همچون شهید مرتضی مطهری، سید محمد محیط طباطبایی و سید حسن تقیزاده در ایران و شیخ محمد خاطر، شیخ عبدالمنعم نمر، دکتر عثمان امین، دکتر محمد عماره و دکتر حسن حنفی در مصر بر این واقعیت تأکید کردهاند که سیدجمالالدین بهدلیل ویژگیهای ذاتی و فکریاش، تأثیری ژرف و همهجانبه بر خاص و عام در کشورهای اسلامی و شرقی گذاشت. مطالعۀ دقیق رویدادهای قرن گذشته نشان میدهد که در طلیعۀ هر نهضت اسلامی و آزادیبخش، یکی از شاگردان یا فارغالتحصیلان مدرسۀ فکری او بهعنوان پیشرو و مبارز حاضر بوده است.
ارتباط مستمر و گفتوگو با علمای دین، فرهیختگان و متفکران و ایراد سخنرانیهای ارزشمند در مساجد، محافل عمومی و مراکز علمی و فرهنگی در کشورهای مختلف، از مهمترین روشهای سید برای تزریق اندیشۀ نهضت و بیداری در میان ملتها و رهبری آنان بود، اما تألیفات فکری، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی او اعم از رسائل و مقالات، نقشی مهمتر از خطابهها و سخنرانیهایش در جهت آغاز جنبش و بیداری ملتها و تداوم آن داشت. سید در طول اقامت خود در ایران، هند، افغانستان، مصر، ترکیه، فرانسه و انگلیس، رسائل، مقالات و سخنرانیهای متعددی از خود به جای گذاشت.
آثار و نوشتههای سیدجمالالدین
متأسفانه، آنچه از سیدجمالالدین در منابع مستقیم و غیرمستقیم موجود است، بسیار کمتر از آن چیزی است که او تحریر کرده یا توسط دوستان و شاگردانش آماده شده است. بهدلیل درگیری و ستیز دائم سید با استعمار و دستگاههای حکومتی مستبد و وابسته، بخشی از تألیفات و آثار او، بهویژه آنچه با نام مستعار یا بدون نام منتشر شده است، امروز در دسترس عموم نیست! یا نسخ خطی آن نزد افراد باقی مانده یا بهتدریج، در پی کوچ اجباری و تبعیدهای مکرر سید، از بین رفته است. خوشبختانه، در سالهای اخیر بههمت گروهی از پژوهشگران، بخش دیگری از آثار سید کشف یا از زبانهای دیگر به عربی ترجمه شده است.
بهطور کلی، تألیفات سیدجمالالدین حسینی را میتوان به چند دسته تقسیم کرد:
- مقالات و رسائل دوران اقامت در هند و ایران: مانند «رسالة الرد على الدهریین»، «حقیقة المذهب النیشتری» و مقالات تربیتی، اخلاقی و فرهنگی منتشرشده در مجلۀ هندی «معلم شفیق» و دیگر مجلات آن زمان در هند و ایران، که بعدها بخشی از آنها در مجموعهای با عنوان «مقالات جمالیة» منتشر شد.
- تعلیقات، مقالات و رسائل کلامی، فلسفی و عرفانی: این آثار حاصل اقامت سید در افغانستان، مصر و ایران و تدریس فلسفه در مصر است. ازجملۀ این آثار میتوان به «رسالة مرآة العارفین»، «الوارادات»، «فلسفة التربیة»، «العلم وتأثیره في الإرادة والاختیار» و «التعلیقات على شرح العقائد العضدی» اشاره کرد.
- مقالات و رسائل اجتماعی و سیاسی: این آثار اغلب حاصل اقامت در مصر یا اروپا است که عمدتاً در روزنامههای مصر، پاریس و لندن منتشر شدند.
- رسائل و مکاتیب: این نوع از آثار در هر دوره و هر کشوری، با توجه به مسائل روز و اوضاع جاری نگارش شده است. حتی اگر این نامهها جنبۀ شخصی داشته باشند، شامل مسائل سیاسی و اجتماعی خاصی هستند و در مجموع، میتوانند نمایانگر افکار سید دربارۀ موضوعات مطرحشده باشند.
سیدهادی خسروشاهی در پنجاه سال گذشته، با استفاده از منابع و نسخ خطی در کشورهای مختلف (از ایران و ترکیه تا پاریس، لندن و قاهره) کوشیده است مجموعهای کامل از مقالات و تألیفات سید را جمعآوری، تنظیم و در برخی موارد مطالعه کند. حاصل این تلاش، تهیه مجموعهای ده جلدی با عنوان کلی آثار کامل یا مجموعه آثار برای چاپ و انتشار است. این مجموعه شامل عناوین زیر است:
۱. العروة الوثقی (با همکاری شیخ محمد عبده)؛
۲. رسائلی در فلسفه و عرفان؛
۳. رسائل و اسناد سیاسی و تاریخی سید؛
۴. ضیاء الخافقین (با همکاری دیگران)؛
۵. تاریخ ایرانِ مختصر و تتمة البیان در تاریخ افغانها؛
۶. رسائل و مقالات (به زبان فرانسوی)؛
۷. مجموعه مقالات (به زبان فرانسوی)؛
۸. خاطرات جمالالدین افغانی؛
۹. تطبیقات بر شرح العقائد العضدیة؛
۱۰. مستدرکات (مقالات و نامههای پیشتر منتشرنشده).
در ادامه، مروری کلی بر این آثار خواهیم داشت.
۱. العروة الوثقی
مجله «العروة الوثقی» بهصورت فرهنگی، سیاسی و اجتماعی تحتنظارت مستقیم سیدجمالالدین و با سردبیری شیخ محمد عبده در پاریس منتشر میشد. شمارۀ اول این مجله در 15 جمادیالاول 1301 ه.ق (مارس 1884 م) و آخرین شمارۀ آن در ذیالحجۀ همان سال (اکتبر 1884 م) انتشار یافت و در مجموع، 18 شماره از آن منتشر شد. مجموعۀ کامل این مجله بارها توسط ناشران مختلف در عراق، لبنان، مصر، ایران و اروپا چاپ شده است. دربارۀ چگونگی تهیۀ مطالب «العروة الوثقی»، شکيب ارسلان از قول شیخ رشید رضا نقل میکند که شیخ محمد عبده میگفت: «ایدهها از سید بود، اما تحریر بر عهدۀ من بود». احمد امین نیز این نظر را در کتاب خود آورده است. اهداف اصلی مجله در شمارۀ اول بهتفصیل شرح داده شده است و با مطالعۀ سرمقالۀ آن میتوان بیشتر با کیفیت اندیشۀ سیاسی سید آشنا شد.
۲. رسائل في الفلسفة و العرفان
این مجموعه شامل 6 رسالۀ فلسفی و عرفانی است. نسخ خطی دو رسالۀ اول با عنوانهای «مرآة العارفین» و «الوارادات في سر التجليات» در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی تهران موجود است. رسالۀ «القضاء والقدر» ابتدا در «العروة الوثقی» منتشر و سپس بهطور مستقل در قاهره چاپ شد. رسالۀ چهارم، «فلسفة التربیة و فلسفة الصناعة» در اصل، سخنرانیهای سید است که توسط شیخ محمد عبده نگارش شده است. رسالۀ «العلم وتأثیره في الإرادة والاختیار» با نام مستعار «أحد مفکری العلوم العقلیة» توسط سید رشید رضا جمعآوری و در روزنامۀ مصری «الوقائع» منتشر شد. رسالۀ ششم، رسالۀ «نیچریه» است که به زبان فارسی توسط سیدجمالالدین نوشته شده است. این اثر فاخر توسط شیخ محمد عبده و با کمک ابوتراب عارف افندی ترجمه شده و بارها تحتعنوان «الرد على الدهریین» بهطور مستقل در قاهره چاپ شده است.
۳. التعلیقات على شرح العقائد العضدیة
کتاب العقائد العضدیة تألیف عضدالدین ایجی (درگذشته 756 ه.ق)، از متکلمان برجسته و نویسندۀ کتاب المواقف، است و شرحی که جلالالدین دوانی بر این کتاب نگاشته، از مهم علوم عقلی نزد اهل سنت محسوب میشود. کتاب ارزشمند التعلیقات، یک یا دو بار در مصر به نام شیخ محمد عبده منتشر شد، درحالیکه تاریخ تحریر آن سال 1292 ه.ق ذکر شده است؛ یعنی زمانی که سید در مصر اقامت داشت و فلسفه تدریس میکرد. این در حالی است که شیخ محمد عبده در آن تاریخ، جوانی دانشجو در الازهر و از شاگردان برجستۀ سید بود و بعید به نظر میرسد دانشجوی 22 ساله بتواند کتابی معتبر و مهم در چنین سطح علمی تألیف کند. خود محمد عبده در جلد اول تاریخ الاستاذ الإمام تصریح میکند که «الإشارات»، «حکمة العین»، «حکمة الإشراق» و «عقائد جلالالدین دوانی» را نزد سید آموخته است. همچنین، در تعلیق شمارۀ 48 کتاب به رسالۀ «الواردة» که از آثار سید است، اشاره شده است. استفاده از واژهها و تعابیر ترکی، فارسی، هندی، فرانسوی و انگلیسی در جایجای کتاب ـ زبانی که محمد عبده در زمان تألیف کتاب به آنها تسلط نداشت ـ و نیز نوشتن حواشی توسط محمد عبده بر متن تعلیقات، همگی نشان میدهند که نویسندۀ اصلی این تعلیقات، سیدجمالالدین بوده است. به نظر میرسد شیخ محمد عبده از انتشار این کتاب به نام خود بیاطلاع بوده است؛ چراکه چاپ اول این کتاب در سال 1333 ه.ق، پس از وفات او، منتشر شده و همچنین، تعلیقات خود را بر شرح العقائد العضدیة در شمارۀ 1321 به پایان برده است. به نظر میرسد او بهعمد و برای جلوگیری از ورود به مباحث اختلافبرانگیز، بهویژه مسئلۀ خلافت و امامت، از ادامۀ بحث خودداری کرده است.
۴. ضياء الخافقين
پس از توطئه شرمآور شاه ایران علیه سیدجمالالدین در رجب ۱۳۰۹ ه.ق (فوریه ۱۸۹۲ میلادی)، ماهنامۀ «ضياء الخافقين» در لندن تأسیس شد. یک شرکت مطبوعاتی ـ تجاری بریتانیایی به نام «کيلبرت»، که چاپخانهای مستقل با امکان چاپ به زبانهای شرقی داشت، انتشار مجله را به دو زبان عربی و انگلیسی بر عهده گرفت. این مجله در هر شماره بهشدت به شاه ایران و سیاستهای سرکوبگرانه و استبدادی او حمله میکرد.
تنها پنج شماره از مجلۀ «ضياء الخافقين» منتشر شد. بهگفتۀ پژوهشگران ایرانی مانند سید حسن تقیزاده و محمد محيط طباطبایی، اصرار و درخواست دولت ایران باعث اعمال فشار دولت بریتانیا بر ناشر و تحریک او برای توقف انتشار مجله شد. اگرچه مشارکت سید در این مجله کاملاً آشکار بود و مقالات بسیاری با امضای صریح «الشيخ جمالالدين الافغاني»، «جمالالدين» و «السيد الحسيني» یا با اسامی مستعار مانند «كيف»، «تسطوا» و «اطلب علم» منتشر میشد، افراد دیگری از بریتانیا یا کشورهای شرقی نیز در آن مقاله داشتند. محتوای برخی از این مقالات، ازجمله مقالۀ «الحق المر» که از سیاست بریتانیا در خاورمیانه دفاع میکرد، به وضوح نشان میدهد که نویسندگان آنها از شرکت انگلیسی ناشر بودند یا قصد بازارگرمی در خاورمیانه را داشتند. حتی این دفاع ظاهری از سیاست بریتانیا نیز نتوانست مجله را از توقیف اجباری نجات دهد. برخلاف ادعای برخی پژوهشگران معاصر، تنها دو شماره از این مجله منتشر نشد، بلکه دقیقاً پنج شماره منتشر شد و افراد دیگری مانند «ملکم خان» یا سایر ایرانیان هیچ دخالتی در انتشار آن نداشتند.
- مجمل تاريخ إيران وتاريخ الأفغان
بسیاری از آثار سید در واقع «سخنرانی» یا «تقریرات» هستند. بهغیر از رسالههایی مانند «النيچريّة»، «تاريخ الأفغان»، «مرآة العارفين» و تعدادی مقالات و نامههای سیاسی، بخش عمدهای از آثار سیدجمال توسط شاگردانش، بهویژه شیخ محمد عبده، تحریر و حفظ شدهاند.
یکی از آثاری که تقریر بیانات سید است، «مجمل تاريخ إيران» نام دارد که متأسفانه، تاکنون مورد توجه پژوهشگران قرار نگرفته است. سید این سخنرانیها را در سال ۱۳۰۳ ه.ق در شیراز ایراد کرد و فرصتالدوله شیرازی، آنها را تقریر و تدوین نمود. فرصتالدوله در مقدمۀ دیوان خود (ديوان الفرصة) به این موضوع اشاره کرده است. این متن به همراه کتاب «تاريخ الأفغان»، که اصل آن توسط سید نوشته شده و بخشی از نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی در تهران نگهداری میشود، در یک مجلد منتشر شده است. کتاب «تاريخ الأفغان» پیشتر یک بار در قاهره به چاپ رسیده بود.
«تتمة البيان في تاريخ الأفغان» در سال ۱۹۰۱ میلادی بهصورت کتابی مستقل منتشر شد که روی جلد آن نوشته شده بود: «به تصحيح و هزینۀ يوسف الكربدلي، صاحب و مدير جریدۀ «العلم العثماني» منتشر شد.» کربدلی در مقدمۀ کتاب، شرحی در تمجید از امیر عبدالرحمن خان میآورد و سپس مینویسد که بهدلیل علاقۀ مذهبی به مردم مسلمان افغانستان، و ازآنجاکه تاریخ روشنی از این مردم در دسترس نبوده است، تصمیم گرفته این کتاب ارزشمند سیدجمالالدین را ـ که نویسندهای آن را «مهبط اسرار الحكمة و فيلسوف الإسلام والمسلمين» میخواند ـ چاپ کند تا در خدمت فرهنگ و علوم باشد و فضایل امت اسلامی را نشان دهد و نام مؤلف گرانقدر را جاودان کند.
سید محمد رشید رضا نیز در شمارۀ ۲۸ روزنامۀ «مصر» (مورخ ۱۸ سپتامبر) خبر انتشار کتاب سید دربارۀ تاریخ افغانستان را داده و آن را مشتمل بر تاریخ و احوال افغانها دانسته که در چند فصل تنظیم شده است. این خبر بهوضوح نشان میدهد که کتاب در زمان حیات سید و در دوران اقامت او در مصر منتشر و نسخ آن بهتدریج نایاب شده است. نسخهای که کربدلی به دست آورد، با حذف یک یا دو مقاله، که در آنها سید بهشدت به سیاست استعماری بریتانیا در افغانستان حمله کرده بود، مجدداً در قاهره منتشر شد. اخیراً این کتاب در مصر و لبنان بازنشر شده است و نسخۀ حاضر شامل بخشهای حذفشده تحتعنوان «البيان في تاريخ الأفغان» است که در چاپهای بعدی منتشر نشده بود.
۶. الرسائل والمقالات
این مجموعه مقالات که در بیش از ۲۰۰ صفحه تهیه شده است، شامل ۲۲ مقاله و رساله از سید به زبان عربی است که یا شخصاً توسط ایشان نوشته یا اخیراً از زبانهای دیگر به عربی ترجمه شده است. ازجملۀ این مقالات میتوان به «رسالة حول المهدية»، «الشرق والشرقيين»، «الرد على رينان» و… اشاره کرد. برخی از این مقالات در سالهای اخیر در مجلۀ «اليوم السابع» (پاریس)، «أوراق» و «العالم» (لندن) و در ایران با ترجمۀ فارسی سیدهادی خسروشاهی بهصورت مستقل با عنوان «إسلام وعلم ورسالة قضاء وقدر» منتشر شدهاند.
- مقالات فارسی سیدجمالالدین
مجموعه مقالات و رسائل فارسی سید شامل بیش از سی رساله و مقاله است که برخی را شخصاً نوشته است و برخی دیگر را ایراد کرده و محمدحسن آقا امینالضرب، بخشی از آنها را به خط خود نوشته است. بخشی از این مقالات فارسی همانهایی هستند که تحتعنوان «المقالات الجمالية» منتشر شدهاند و بخشی دیگر (مانند رسالۀ «نيچريه» یا «قصص الاساتذة»)، پیشتر بهصورت مستقل یا در مطبوعات ایران و هند چاپ شدهاند. این مقالات پس از جمعآوری، بررسی و مطالعه، در اختیار علاقهمندان قرار گرفتهاند.
ذکر این نکته ضروری است که «قصص الاساتذة»، که در این مجموعه نقل شده است، اولین بار توسط مرحوم ابوالقاسم قاسمی (حدود چهل سال پیش) منتشر شد و نسخۀ خطی آن میان اسناد سید در مجلس شورای اسلامی نگهداری میشود. البته، هیچیک از این قصص به خط خود سید نیست و به نظر میرسد سید آنها را در اوقات مختلف تعریف و یکی از شاگردان آنها را تقریر کرده است. جالب اینکه محتوای یکی از این داستانها با برخی افکار و جهتگیریهای عمومی سید مطابقت ندارد، اما این داستانها نیز در این مجموعه گنجانده شدهاند.
- رسائل و وثائق السيد السياسية – التاريخية
در میان اوراق و اسناد باقیمانده از سید، دهها نامه و رساله وجود دارد که در تهران، کرمانشاه، بغداد، بصره، مسکو، استانبول، پاریس، لندن و… نوشته شده است و اکثراً محتوایی سیاسی یا انتقادی دارند. از میان این نامهها و اسناد، ۵۰ سند تاریخی از سید به زبانهای عربی، ترکی و فارسی و در برخی موارد از ترکی یا انگلیسی ترجمه و با توضیحات در پاورقی منتشر شده است.
- خاطرات جمالالدين الأفغاني الحسيني
این کتاب شامل بخشی از خاطرات و اندیشههای سیدجمالالدین حسینی است که در دوران سلطان عبدالحمید عثمانی، در فاصلۀ سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۳ ه.ق (۱۸۹۷-۱۸۹۳ میلادی)، در استانبول تهیه شده است. مقرر این خاطرات، محمدپاشا مخزومی بود که روزانه، در خدمت سید حاضر میشد و در اوقات فراغت، موضوعاتی را که سید مطرح میکرد، بدون کموکاست یادداشت مینمود. چاپ اول این کتاب در سال ۱۹۳۶ میلادی (89 سال ) در بیروت منتشر شد. چاپ جدید این کتاب پس از انجام بازبینی و اصلاحات لازم، تغییر برخی عناوین و تهیۀ فهارس آیات و اعلام و اماکن منتشر شده است.
- المستدركات (مقالات و مكاتيب و هوامش لم تنشر من قبل)
در میان اوراق و کتابهای چاپی و خطی متعلق به سید که هماکنون در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی در تهران نگهداری میشود و همچنین، حاشیۀ اکثر کتابهایی که سید مطالعه یا تدریس کرده است (اعم از خطی یا چاپی)، حواشی و توضیحات کوتاه و بلندی ازسوی ایشان وجود دارد که در دوران تدریس در مصر یا ضمن مطالعه در قاهره، کابل، تهران و استانبول نوشته شدهاند. استخراج، طبقهبندی و انتشار تمامی این حواشی، نیازمند فرصتی دیگر است. ازجمله این کتابها میتوان به معالم الاصول (طبقانی، چاپ تهران)، فرائد الاصول (شیخ انصاری، چاپ تبریز)، خلاصة الحساب (شیخ بهایی)، هیأت قوشچی (چاپ تهران)، حاشیۀ سیدعلی بر شرح الشمسیه، شرح جامی، شرح جنميني، اخلاق ناصری (خواجه نصیرالدین طوسی)، اشارات ابن سینا (چاپ تهران) و… اشاره کرد. سید در پایان برخی از این تعلیقات اشاره کرده که این کتابها را در سال ۱۲۹۱ ه.ق در مصر تدریس میکرده است.
این مجموعه از حواشی علمی و فلسفی در کنار نوشتهها و مقالات کوتاه باقیمانده از سید، تحتعنوان «المستدركات» یا «آثار وتأليفات لم تنشر بعد» بهعنوان آخرین مجلد از مجموعه آثار سید حسینی منتشر شده است. دفترچههای خاطرات و اسناد سید، اشعار، ریاضیات، معماها و چیستانهایی نیز به جای مانده است که نشان از ذوق والای او در عالم شعر و ادب دارد. این آثار نیز در آخرین مجلد مجموعه گردآوری و منتشر شده است.
سیدهادی خسروشاهی بهطور مستقیم در نیم قرن گذشته، بهصورت فردی و تا حد امکان، به جمعآوری، تنظیم و مطالعۀ این آثار در سفرهای متعدد خود به ایران، مصر، لبنان، عراق، ایتالیا، انگلستان، فرانسه، ترکیه، پاکستان و افغانستان پرداخته است. او امیدوار بود این مجموعه را بهطور کامل در «کنفرانس بینالمللی سیدجمالالدین اسدآبادی» ارائه کند، اما متأسفانه، بوروکراسی حاکم بر برخی نهادهای دولتی در آخرین لحظات، مانع تحقق این نیت خیر شد. تاکنون ۷ جلد از این مجموعه در قم توسط «مرکز البحوث الإسلامية»، که سیدهادی خسروشاهی خود مؤسس آن است، منتشر شده و ایشان قصد دارند کل مجموعه را از «قاهره» منتشر کنند. او از برادر استاد مهندس «عادل العلم»، صاحب «مکتبة الشروق الدولیة»، بهدلیل انتشار این مجموعۀ فرهنگی و علمی در شکلی ممتاز تشکر و برای ایشان و خود طلب توفیق کرده است.
در خاتمه، طبق تأکید آیتالله خسروشاهی، اگر پژوهشگران با نگاهی ویژه به تمامی آثار فکری سید، بهویژه آثاری که تاکنون در دسترس آنان نبوده است، بنگرند، ابعاد چندگانۀ شخصیت فکری و علمی سید را بهشکلی واضحتر و آشکارتر درخواهند یافت. بهعنوان مثال، به نقلقولی از استاد شهید مرتضی مطهری میتوان اشاره کرد که پس از آگاهی از اینکه سید در علوم عقلی و فلسفی از شاگردان «آخوند ملاحسینقلی همدانی درجزینی»، فیلسوف و عارف بزرگ حوزۀ نجف، بوده و با عارف و حکیم دیگری به نام «آقا سید احمد تهرانی کربلایی» و همچنین «سید سعید حبوبی»، شاعر و ادیب و عارف و مجاهد بزرگ عراقی، دوست و هممشرب بوده، گفته است: «از وقتی از این امر در زندگی سید آگاه شدم، شخصیت او در نظرم بعد و اهمیت دیگری یافت.» همچنین، مرحوم آیتالله خسروشاهی معتقد است اگر شهید مطهری به سایر آثار فلسفی و عرفانی سید که امروز منتشر میشوند، دسترسی داشت، علاقه و پیروی او از افکار سید چندین برابر میشد. اکنون وظیفۀ ماست که برای معرفی این شخصیت برجسته، ناشناخته و مظلوم اسلامی تلاش کنیم و افکار بلند و بشیرانۀ او را نشر دهیم تا نسل حاضر و آینده، آگاهتر و آمادهتر، از افکار و آثار او بهرهمند شوند.