مروری بر جلسه یازدهم از درسگفتارهای تاریخ اقتصاد اسلامی معاصر

بازخوانی نظریه عدالت و اقتصاد اجتماعی در اندیشه مهندس مهدی بازرگان

۱. مقدمه: جایگاه بازرگان در اندیشه اقتصاد اسلامی

مرحوم مهندس مهدی بازرگان از نخستین متفکران مسلمان بود که کوشید در مواجهه با دو نظام فکری غالب قرن بیستم ـ سرمایه‌داری و سوسیالیسم ـ رویکردی سومی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی عرضه کند. او در عین بهره‌گیری از زبان علم و مفاهیم مدرن، وفادار به چارچوب قرآنی و روایی بود و می‌کوشید مفاهیم اقتصادی اسلام را در قالب نظریه‌ای عقلانی و علم‌پذیر بازسازی کند. بازرگان به‌ویژه در آثار خود مانند راه طی‌شده و عشق و پرستش به نقد نظام سرمایه‌داری از حیث نابرابری طبقاتی پرداخت، در حالی‌که نسبت به سوسیالیسم نیز با رویکرد مبنایی برخورد کرد. ایشان عدالت را می‌پذیرفت، اما مبنای مادی‌گرایانه و بی‌اعتقادی سوسیالیسم را رد می‌کرد. تفسیر علمی قرآن در نگاه او ابزاری برای انطباق اصول اسلامی با دستاوردهای علوم جدید و تحلیل علمی مسائل اجتماعی و اقتصادی بود.

۲. نظریه ترمودینامیکی اقتصاد و عدالت اجتماعی

یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های فکری بازرگان، تلاش او برای تبیین پدیده‌های اجتماعی و اقتصادی از منظر قوانین ترمودینامیک بود. در جلد نخست مجموعه آثارش، ذیل کتاب عشق و پرستش، جامعه را به مثابه یک سیستم اقتصادی همانند یک دستگاه حرارتی تحلیل می‌کند و می‌نویسد: «همان‌طور که افزایش آنتروپی موجب اتلاف انرژی در ماشین‌ها می‌شود، نابرابری و بی‌عدالتی نیز در جامعه موجب اتلاف کار، بروز اصطکاک و نارضایتی می‌شود».

در این قیاس، او «برابری بار اجتماعی و تلاش افراد» را معادل عدالت اجتماعی می‌داند. اگر در جامعه دستمزدها و فرصت‌های کار متناسب با میزان کوشش نباشد، «اصطکاک‌ها و اغتشاش‌ها» رخ خواهد داد. در ادامه، این مفهوم را از حوزه فردی به سطح بین‌المللی گسترش می‌دهد و عدالت جهانی را معادل «تعادل فشار و دمای سیستم‌های اقتصادی» در فیزیک می‌خواند. بدین‌سان، عدالت از دید او، نه صرفاً یک فضیلت اخلاقی، بلکه ضرورتی علمی و شرط پایداری سیستم اجتماعی است.

بازرگان نتیجه می‌گیرد که عدالت اجتماعی همان اصل کاهش آنتروپی در جامعه است. از این رو هرجا تبعیض و نابرابری افزایش یابد، نظام اجتماعی رو به زوال می‌رود. او از این طریق مفهوم عدالت اسلامی را با علم روز پیوند می‌دهد و نشان می‌دهد که قرآن نیز بر تعادل، توازن و تساوی فرصت‌ها تأکید کرده است.

3. پیوند میان احکام شرعی و نظریه‌های اقتصادی مدرن

بازرگان در ادامه، تلاش می‌کند مفاهیم اقتصادی اسلامی را در قالب نظریات علمی بازتفسیر کند. او با استناد به حدیث نبوی «الکاسب حبیب‌الله»، کسب و کار را به معنای گسترده آن ـ شامل صنعت، کشاورزی و کار فکری ـ ستوده و آن را ارزش‌افزا می‌داند، زیرا موجب «افزایش ارزش مال» با کار و تلاش واقعی می‌شود.

او در تبیین مفاهیم قرآنی مانند «أحلّ الله البیع و حرّم الربا» به این نتیجه می‌رسد که حرمت ربا به دلیل «کسب بدون رنج و کار» است، در حالی که تجارت مشروع بر پایه فعالیت واقعی و مشارکت در تولید شکل می‌گیرد. در این چارچوب، رباخواری نوعی افزایش آنتروپی اجتماعی تلقی می‌شود که توازن اقتصادی را برهم می‌زند.

بازرگان همچنین از آیه «لا تأکلوا أموالکم بینکم بالباطل إلا أن تکون تجارة عن تراض» بهره می‌گیرد تا نشان دهد که معیار مشروعیت مبادله در اسلام «رضایت، تلاش و شفافیت اقتصادی» است. به این ترتیب، او میان آموزه‌های دینی و نظریه‌های علمی مانند ارزش کار، توازن عرضه و تقاضا و عدالت توزیعی رابطه‌ای ساختاری برقرار می‌کند.

4. نقد علمی و اخلاقی سوسیالیسم

بازرگان در آثار خود، به‌ویژه در فصل «سوسیالیست یا حرکت ابدی» از عشق و پرستش، سوسیالیسم را از منظر علمی و اخلاقی نقد می‌کند. او با بهره‌گیری از استعاره «حرکت ابدی» در فیزیک، نظام‌های سوسیالیستی را به ماشین‌هایی تشبیه می‌کند که بدون منبع سوخت بیرونی می‌خواهند به حرکت ادامه دهند. از نگاه او، همان‌گونه که در ترمودینامیک حرکت جاویدان ناممکن است، در جامعه نیز هیچ نظامی نمی‌تواند بدون اتکا به ایمان، اخلاق و انگیزه درونی، پایداری یابد.

به اعتقاد بازرگان، سوسیالیسم در پی عدالت و مساوات است، اما چون پایه آن را بر ماده و انسانِ بی‌خدا بنا می‌نهد، در نهایت به زوال می‌انجامد. او یادآور می‌شود که تجربه تاریخی سوسیالیسم در اروپا نشان داده است که شعار عدالت بدون مبنای معنوی، به استبداد و رکود منتهی می‌شود. در واقع، نقد او به سوسیالیسم نه صرفاً ایدئولوژیک، بلکه علمی و تجربی است: هر نظامی که از درون خویش سوخت نگیرد و ارتباط خود را با «معبود» از دست بدهد، ناگزیر فرسوده می‌شود.

۵. تحلیل تاریخی تجربه‌های سوسیالیستی

در بخش تاریخی تحلیل خود، بازرگان روند شکل‌گیری سوسیالیسم از قرن هجدهم تا قرن بیستم را مرور می‌کند و شکست‌های آن را با نگاهی مستند توضیح می‌دهد. از ابین باووف و سن‌سیمون گرفته تا فوریه، پرودون و لویی بلان، همه‌ی این تجربه‌ها را نمونه‌هایی از «بهشت خیالی» می‌داند که در عمل به فروپاشی انجامیده‌اند.

او در نقل‌هایی از آثار اروپایی مانند عقاید بزرگ‌ترین علمای اقتصاد یادآور می‌شود که جامعه‌های مشارکتی پیشنهادی این متفکران در اروپا و آمریکا دوام نیاوردند، زیرا بر «اعتماد اخلاقی مردم» بنا شده بودند، نه بر نظامی منسجم و دارای انگیزه‌های طبیعی برای کار و تولید. از دید او، عدالت و مساوات بدون پیوند با مسئولیت و ایمان، در نهایت به انفعال و سوء‌استفاده منتهی می‌شود.

بازرگان به تجربه تاریخی کشورهای سوسیالیستی اشاره می‌کند که در ابتدا با شور انقلابی و شعارهای مردم‌گرایانه آغاز کردند، اما پس از چند دهه به رکود، فرار از کار و بی‌انگیزگی رسیدند. او این وضعیت را به طنز «قلعه حیوانات» اورول تشبیه می‌کند؛ جایی که دولت به‌جای بازتوزیع ثروت، آن را در دست گروهی خاص متمرکز می‌کند.

6. سوسیالیسم اخلاقی و سوسیالیسم مادی از نگاه بازرگان

بازرگان میان دو نوع سوسیالیسم تمایز می‌گذارد: «سوسیالیسم اخلاقی» که بر نوع‌دوستی و آرمان‌گرایی تکیه دارد، و «سوسیالیسم مادی» که بر فلسفه مارکسیستی و ماتریالیسم دیالکتیکی مبتنی است. او سوسیالیسم اخلاقی را هرچند در نیت خیرخواهانه می‌ستاید، اما آن را فاقد دوام می‌داند، زیرا تنها بر احساسات انسانی تکیه دارد. در مقابل، سوسیالیسم مادی را به دلیل حذف ایمان و اخلاق، نظامی ضدانسانی می‌خواند که در عمل به «جهنم دیکتاتوری» منتهی می‌شود.

بازرگان با استناد به تجربه شوروی، نشان می‌دهد که وعده «جامعه بی‌طبقه» نه‌تنها تحقق نیافته، بلکه به سرکوب آزادی‌ها انجامیده است. او معتقد است هر دو گونه سوسیالیسم در دام «حرکت ابدی» گرفتارند؛ هر دو می‌کوشند از درون خود نیرو بگیرند، بی‌آنکه به منبع الهی متصل باشند. جامعه انسانی، همچون سیستم‌های فیزیکی، نیازمند انرژی بیرونی است، و این انرژی در نگاه بازرگان از ایمان و معبود سرچشمه می‌گیرد.

در تبیین این معنا، او از آیات قرآنی بهره می‌گیرد: همان‌گونه که خداوند می‌فرماید «لیس للانسان إلا ما سعی» اما هم‌زمان دستور به دعا می‌دهد، انسان باید هم تلاش کند و هم از منبع الهی مدد گیرد. جامعه‌ای که تنها بر تلاش مادی تکیه کند، همچون کسی است که «نوری می‌افروزد و سپس خدا نورش را می‌برد» (اشاره به مثل قرآنی «مثلهم کمثل الذی استوقد ناراً…»).

7. ایدئولوژی اسلامی و تأثیر الهیات بر اقتصاد

در ادامه تحلیل آثار بازرگان، می‌توان دید که او در کتاب بعثت و ایدئولوژی، اقتصاد را در چارچوب ایدئولوژی اسلامی و نظام الهیاتی خویش تفسیر می‌کند. در این بخش، اصولی چون «استخلاف»، «اکتساب» و «تولید» به‌عنوان بنیان‌های نظری اقتصاد اسلامی مطرح می‌شوند. از دید او، انسان خلیفةالله است و مالکیت او بر زمین به اذن الهی است؛ بنابراین آزادی اقتصادی با مسئولیت اجتماعی و الهی همراه است.

بازرگان میان مالکیت خصوصی و عدالت جمع می‌کند: از یک‌سو، مالکیت شخصی را مشروع و لازمه آزادی می‌داند، و از سوی دیگر، دخالت دولت اسلامی را برای حفظ مصلحت عمومی مجاز می‌شمارد. او با استناد به آموزه‌های قرآنی چون زکات و انفاق، معتقد است که نظام اقتصادی اسلام باید به‌گونه‌ای طراحی شود که اگر عدالت در مرحله تولید تحقق نیافت، در مرحله توزیع جبران گردد.

به بیان دیگر، او الگویی می‌سازد که نه سوسیالیستی است و نه سرمایه‌دارانه؛ بلکه بر سه محور استوار است: مالکیت مشروع، دخالت عدالت‌محور حکومت اسلامی، و مشارکت داوطلبانه مردم از طریق انفاق و زکات. این مدل، بیانگر همان «راه سوم» است که بازرگان از آغاز به‌دنبال آن بود.

۸. جمع‌بندی و ارزیابی نهایی

در مجموع، اندیشه اقتصادی مهدی بازرگان تلاشی است برای ارائه تفسیری علمی و درعین‌حال ایمانی از اقتصاد اسلامی. او با زبان مهندسی و فیزیکی، عدالت را در قالب مفاهیم ترمودینامیکی توضیح می‌دهد و از این رهگذر، می‌کوشد ارتباطی میان علم جدید و اخلاق دینی برقرار کند. نقد او به سرمایه‌داری، تمرکز بر نابرابری و بهره‌کشی است؛ و نقدش به سوسیالیسم، اتکای صرف بر ماده و حذف ایمان از نظام اجتماعی.

بازرگان از تاریخ تمدن غرب چنین نتیجه می‌گیرد که هیچ نظامی بدون تکیه بر الهیات پایدار نیست. نه آرمان‌های اخلاقی صرف می‌توانند جامعه‌ای عادل بسازند، و نه مکاتب مادی که به عقل ابزاری و تولید بی‌حد‌وحصر تکیه دارند. تنها در صورتی که نظام اقتصادی با «منبع انرژی الهی» پیوند بخورد، امکان استمرار عدالت و رشد وجود دارد. از این رو، می‌توان گفت اقتصاد در نگاه بازرگان صرفاً علم تولید و توزیع ثروت نیست، بلکه شاخه‌ای از معرفت توحیدی است که هدف نهایی‌اش رشد انسان و جامعه در جهت قرب الهی است. او با این نگرش، میان علم و ایمان، و میان عدالت و کار، پیوندی درونی برقرار می‌کند.

بازرگان در نهایت، اقتصاد اسلامی را نه به‌عنوان مجموعه‌ای از احکام فقهی، بلکه به‌منزله یک نظام معرفتی می‌بیند که همزمان به کار، عدالت، آزادی و مسئولیت اجتماعی بها می‌دهد. او می‌خواست نشان دهد که جامعه اسلامی می‌تواند نظامی عادلانه و پویا باشد که ضمن بهره‌گیری از دستاوردهای علمی، بر ارزش‌های الهی و انسانی استوار است.